Wyobraź sobie następującą sytuację. Pracujesz nad ważnym zadaniem. Może to być analiza dokumentu, przygotowanie skomplikowanego raportu finansowego albo sprawdzanie kodu aplikacji. Masz przed sobą wiele informacji, które musisz ze sobą połączyć. Wiesz, co już zrobiłeś, co jeszcze musisz sprawdzić i jaki będzie Twój następny krok. Praca idzie całkiem dobrze. Jesteś skupiony. Nagle ktoś podchodzi do Twojego biurka i pyta: – Masz chwilkę? Chciałem tylko o coś zapytać.
Odpowiadasz na pytanie. Cała rozmowa trwa zaledwie kilka sekund. Wracasz do swojego zadania. I co się dzieje? Czasami od razu kontynuujesz pracę. Innym razem przez chwilę zastanawiasz się, w którym miejscu skończyłeś. Ponownie czytasz ostatni akapit, sprawdzasz wcześniejsze obliczenia albo próbujesz przypomnieć sobie, którą część procedury już wykonałeś. Ale jest jeszcze jeden możliwy scenariusz. Znacznie bardziej niebezpieczny.
Wydaje Ci się, że doskonale pamiętasz, na czym skończyłeś. Tylko że się mylisz.
Pomijasz jeden krok, powtarzasz inną czynność albo przechodzisz dalej, nie zauważając, że czegoś zabrakło. Czy to możliwe, że tak krótkie przerwanie może mieć aż takie konsekwencje? Okazuje się, że tak. I mamy na to bardzo ciekawe dowody naukowe.
Trzy sekundy. Czy to naprawdę dużo?
W 2013 roku Erik Altmann, Gregory Trafton i David Hambrick opublikowali wyniki badań, które później ukazały się w czasopiśmie Journal of Experimental Psychology: General. Naukowcy postanowili sprawdzić, w jaki sposób krótkie przerwania wpływają na poprawność wykonywania zadań wymagających zachowania odpowiedniej kolejności czynności. W dwóch eksperymentach przebadano łącznie 300 studentów. Uczestnicy wykonywali zadanie oparte na siedmiu regułach. Musieli pamiętać, którą regułę zastosowali i jaka powinna być następna. Brzmi znajomo? Przecież w bardzo podobny sposób wykonujemy mnóstwo codziennych zadań zawodowych!
Podczas wykonywania ćwiczenia naukowcy przerywali uczestnikom pracę, prosząc ich o wykonanie krótkiego, dodatkowego zadania. Przerwania trwały średnio około 2,8 lub 4,4 sekundy. To naprawdę niewiele. Tyle wystarczy, żeby ktoś zadał krótkie pytanie, żebyśmy przeczytali fragment powiadomienia albo oderwali wzrok od pracy. A jakie były wyniki? Po przerwaniu trwającym średnio 2,76 sekundy błędy kolejności w pierwszym kroku po powrocie do zadania występowały w 4,3% przypadków. W kolejnych krokach było to 2,0%.
To oznacza, że błędy pojawiały się dwa razy częściej!
Przy przerwaniu trwającym średnio 4,36 sekundy wyniki były jeszcze bardziej zaskakujące: 5,8% błędów bezpośrednio po przerwaniu wobec 1,8% w kolejnych krokach.
Czyli błędy pojawiały się aż trzy razy częściej!
Zatrzymajmy się tutaj na chwilę. Warto dobrze zrozumieć, co pokazuje ten eksperyment. Nie oznacza on, że każda trzysekundowa rozmowa podwaja liczbę wszystkich błędów w pracy. Badanie dotyczyło konkretnych pomyłek związanych z kolejnością wykonywania zadania. Ale właśnie to jest w nim tak interesujące! Nawet bardzo krótkie przerwanie może zakłócić naszą orientację w wykonywanej sekwencji czynności, mimo że samo zadanie doskonale znamy.
Dlaczego nasz mózg popełnia takie błędy?
Żeby lepiej to zrozumieć, wyobraź sobie, że czytasz bardzo ciekawą książkę. Czytasz kolejne zdania, rozumiesz ich znaczenie, łączysz informacje z poprzednich akapitów. Nagle ktoś zabiera Ci książkę i prosi, żebyś przeczytał fragment zupełnie innej publikacji. Po kilku sekundach oddaje Ci pierwszą książkę. Co musisz zrobić? Odnaleźć miejsce, w którym skończyłeś!
Jeżeli zostawiłeś tam zakładkę, prawdopodobnie nie będzie to duży problem. Jeżeli jednak nie zaznaczyłeś miejsca, musisz je odnaleźć, korzystając z pamięci. A co, jeżeli wydaje Ci się, że skończyłeś czytać jeden akapit, chociaż w rzeczywistości przeczytałeś dopiero jego połowę? Pominiesz część informacji. W pracy umysłowej sytuacja jest podobna, chociaż zamiast strony książki musimy często zapamiętać znacznie więcej elementów: aktualny etap zadania, wcześniejsze ustalenia, zależności między informacjami i kolejny planowany krok.
Nasz mózg bardzo sprawnie korzysta z wyuczonych schematów. W mojej książce o efektywnej nauce nazywam go nawet „inteligentnym leniem”. Uwielbia automatyzować powtarzalne czynności! To ogromna zaleta. Dzięki temu nie musimy za każdym razem świadomie analizować wszystkiego, co robimy. Ale właśnie dlatego niektóre przerwania mogą być tak zdradliwe. Kiedy wykonujesz znaną procedurę, często przechodzisz między kolejnymi krokami niemal automatycznie. Jeżeli coś zakłóci ten proces, możesz stracić orientację w miejscu, w którym się znajdujesz. I co najgorsze – nie zawsze zauważysz, że ją straciłeś.
Jeden błąd, który może przekreślić całą pracę
Kiedy przygotowywałem się do swoich pierwszych Mistrzostw Świata Pamięci w Chinach, szczególnie dużo trenowałem jedną z konkurencji – Spoken Numbers. W tej konkurencji zawodnik słyszy kolejne cyfry wypowiadane w tempie jednej cyfry na sekundę. Jego zadaniem jest zapamiętanie jak najdłuższego ciągu, a następnie odtworzenie go w prawidłowej kolejności. Najtrudniejsze jest to, że jedna błędna cyfra kończy zaliczanie dalszej części ciągu. Możesz zapamiętać ogromną liczbę informacji, ale jeżeli pomylisz jeden element, wszystkie kolejne poprawne cyfry przestają być zaliczane.
Dlaczego o tym piszę? Ponieważ sport pamięciowy nauczył mnie bardzo ważnej rzeczy: skuteczna praca umysłowa nie polega wyłącznie na tym, ile informacji potrafisz przetworzyć, ale również na tym, jak dobrze potrafisz zarządzać własną uwagą podczas ich przetwarzania. Możesz mieć świetną pamięć, ogromną wiedzę i wieloletnie doświadczenie. A mimo to popełnić prosty błąd, jeżeli zgubisz kolejność działania.
Właśnie dlatego, wspólnie z moim bratem Bartłomiejem, od lat zajmujemy się nie tylko technikami zapamiętywania, ale również rozwijaniem umiejętności świadomego korzystania z możliwości własnego umysłu. Bo sama wiedza o tym, jak pracuje mózg, nie wystarczy. Trzeba jeszcze nauczyć się z tej wiedzy korzystać!
Ile taki błąd kosztuje firmę?
Wróćmy do naszej codziennej pracy. Wyobraź sobie programistę, który analizuje skomplikowany fragment kodu. Musi sprawdzić kilka warunków, zależności i wyjątków. W trakcie pracy ktoś przerywa mu krótkim pytaniem. Programista wraca do zadania, ale pomija jeden z warunków. Błąd zostaje wykryty dopiero podczas testowania aplikacji. Trzeba ponownie przeanalizować kod, znaleźć przyczynę problemu, przygotować poprawkę i jeszcze raz przeprowadzić testy.
A może pracujesz w biurze rachunkowym? Przygotowujesz dokumentację dla klienta. Masz kilka czynności do wykonania i sprawdzenia. W trakcie pracy odbierasz telefon, a po rozmowie wracasz do dokumentu. Tylko że jedna z czynności została pominięta. Może uda się to wychwycić podczas kontroli. A może błąd zauważy dopiero klient.
W kancelarii prawnej podobna sytuacja może wystąpić podczas analizy wielowątkowej umowy lub przygotowywania dokumentu wymagającego sprawdzenia wielu elementów. Oczywiście nie każdy błąd wynika z rozproszenia. Przyczyną może być brak wiedzy, niewłaściwa procedura, przeciążenie pracą czy źle przygotowane narzędzia. Natomiast tam, gdzie przyczyną jest utrata uwagi lub miejsca w wykonywanej procedurze, pojawia się bardzo konkretne pytanie:
Dlaczego firma miałaby płacić drugi raz za pracę, która mogła zostać wykonana poprawnie za pierwszym razem?
Szczególnie istotne staje się to w firmach rozliczających projekty ryczałtowo lub świadczących usługi w ramach stałego abonamentu. Za wykonaną usługę firma otrzymuje ustalone wynagrodzenie. Jeżeli część pracy trzeba powtórzyć, dodatkowe godziny mogą pomniejszyć marżę. A kiedy błąd wpływa na termin realizacji lub wymaga zaangażowania klienta w poprawki, pojawia się jeszcze jeden koszt. Koszt utraconego zaufania. I właśnie dlatego problem koncentracji uwagi nie jest wyłącznie problemem pracownika. Może być realnym problemem całej organizacji.
Czy wystarczy wyłączyć powiadomienia?
No dobrze. Skoro przerwania mogą powodować błędy, to może rozwiązanie jest bardzo proste? Wyłączmy telefony, komunikatory i zabrońmy wszystkim przeszkadzania sobie nawzajem! Brzmi dobrze? Tylko że w prawdziwej firmie często jest to niemożliwe. Klienci potrzebują kontaktu. Pracownicy muszą wymieniać informacje. Czasami pojawiają się sytuacje wymagające natychmiastowej reakcji. Nie chodzi więc o to, żeby całkowicie wyeliminować przerwania. Chodzi o to, żeby nauczyć się nimi świadomie zarządzać.
Są tutaj dwa bardzo ważne obszary. Pierwszy to ograniczanie przerwań, których można uniknąć. Jeżeli jakaś informacja nie wymaga natychmiastowej odpowiedzi, dlaczego musi docierać do pracownika dokładnie w momencie, w którym wykonuje wymagające zadanie? Drugi obszar to umiejętność zabezpieczania wykonywanej pracy i powracania do niej, kiedy przerwanie jest konieczne. To rozróżnienie jest szczególnie ważne. Nawet najlepiej zorganizowana firma nie uniknie wszystkich przerwań. Ale może nauczyć pracowników, co zrobić, zanim świadomie przełączą uwagę na inne zadanie, i jak uporządkować późniejszy powrót.
Co ciekawe, nie jest to wyłącznie wynik naszych doświadczeń. W 2021 roku Jingya Guo wraz ze współpracownikami opublikowali metaanalizę badań laboratoryjnych nad sposobami ograniczania negatywnych konsekwencji przerwań. Analiza obejmowała 33 eksperymenty oraz 49 interwencji. Wyniki pokazały, że odpowiednio dobrane rozwiązania mogą poprawiać poprawność wykonywania głównego zadania oraz skracać czas potrzebny do jego wznowienia. Nie była to jedna uniwersalna metoda, lecz różne sposoby wspierania pracy umysłowej. Wniosek praktyczny jest jednak bardzo wartościowy: nie jesteśmy bezradni wobec konsekwencji przerwań. Możemy świadomie organizować pracę i uczyć się zachowań, które pomagają ograniczać ich negatywne skutki.
Jak wykorzystujemy tę wiedzę w Deep Work Architect?
Przez lata pracy ze sportowcami pamięciowymi oraz uczestnikami naszych szkoleń przekonaliśmy się, jak ważne jest przełożenie wiedzy o mózgu na konkretne umiejętności. Dlatego w naszej autorskiej metodyce Deep Work Architect nie ograniczamy się do przekazywania informacji o koncentracji. Uczymy, w jaki sposób przygotowywać umysł do wymagającej pracy, świadomie zarządzać uwagą oraz korzystać z praktycznych procedur wtedy, kiedy są naprawdę potrzebne. W kontekście przerwań szczególnie ważne są trzy działania.
Po pierwsze – przygotuj swoją uwagę do wykonywanej pracy. Zanim rozpoczniesz wymagające zadanie, określ, co chcesz osiągnąć i jaki będzie Twój pierwszy krok. W miarę możliwości zadbaj też o warunki, które pozwolą Ci spokojnie pracować. Po drugie – zabezpiecz miejsce przerwania. Jeżeli musisz oderwać się od zadania, postaraj się pozostawić sobie czytelną informację o tym, na czym skończyłeś i jaki będzie następny krok. Nie musisz tworzyć rozbudowanych notatek. Czasami wystarczy jedno dobrze zapisane zdanie. Po trzecie – świadomie wróć do zadania. Zanim zaczniesz kontynuować pracę, przypomnij sobie jej cel, miejsce przerwania i kolejny krok. Nie zakładaj automatycznie, że pamiętasz wszystkie szczegóły.
To proste działania, które rozwijamy podczas praktycznych ćwiczeń. Jednak jest jeszcze jeden warunek. Jeżeli pracownicy mają skutecznie chronić swoją koncentrację, potrzebują do tego również odpowiednich zasad współpracy. Dlatego w DWA pracujemy także nad wspólnymi ustaleniami dotyczącymi komunikacji, dostępności oraz sposobu obsługi naprawdę pilnych spraw. Co ważne, zasady te muszą obejmować również menedżerów. Przecież trudno oczekiwać, że pracownik będzie chronił swój czas skupienia, jeżeli jego przełożony regularnie przerywa mu zadania, wymagając natychmiastowej reakcji na każdą wiadomość!
Sprawdź, ile kosztują Cię przerwania
Chciałbym teraz zaprosić Cię do bardzo prostego ćwiczenia. Wybierz jedno zadanie, które wykonujesz regularnie, a które wymaga od Ciebie dużej dokładności. Może to być analiza dokumentów, przygotowanie raportu, sprawdzanie projektu albo rozwiązywanie złożonego problemu. Następnie odpowiedz sobie na trzy pytania:
- Ile razy podczas wykonywania tego zadania ktoś lub coś przerywa Twoją pracę? Nie próbuj zgadywać. Przy najbliższej okazji policz rzeczywiste przerwania.
- Co dzieje się po takim przerwaniu? Czy od razu wracasz do pracy, czy musisz ponownie analizować wcześniejsze informacje? A może zdarza Ci się pomijać jakiś krok?
- Których przerwań można uniknąć, a przed skutkami których warto się zabezpieczyć? Zastanów się, jaką jedną zmianę możesz wprowadzić od jutra.
I jeszcze jedno. Nie próbuj od razu zmieniać całego sposobu pracy. Wybierz jedną sytuację i jeden prosty sposób działania. Przez kilka dni świadomie go stosuj i obserwuj rezultaty. Dlaczego? Ponieważ nawet najlepsza metoda pozostanie jedynie ciekawostką, jeżeli nie zaczniesz z niej korzystać!
Twój mózg potrafi znacznie więcej. Naucz się z nim współpracować!
Chciałbym, żebyś po przeczytaniu tego artykułu zapamiętał przede wszystkim jedną rzecz. Problemem nie jest to, że ludzki mózg jest niedoskonały. Jest niezwykle sprawnym narzędziem, które pozwala nam analizować ogromne ilości informacji, rozwiązywać skomplikowane problemy i tworzyć niesamowite rzeczy. Natomiast jak każde narzędzie wymaga zrozumienia sposobu działania i odpowiednich umiejętności korzystania z niego. Jeżeli wiemy, że krótkie przerwania mogą zwiększać ryzyko pomyłek, nie musimy godzić się na to, aby ciągłe rozpraszanie było naturalnym sposobem pracy naszego zespołu. Możemy coś z tym zrobić. I właśnie temu służy świadome zarządzanie uwagą.
Bo celem nie jest pracować więcej i ciężej. Celem jest lepiej wykorzystać możliwości naszego umysłu w czasie, który już poświęcamy na pracę.
A od tego może zacząć się naprawdę duża zmiana.
Źródła naukowe
Altmann, E. M., Trafton, J. G., Hambrick, D. Z. (2014). Momentary interruptions can derail the train of thought. Journal of Experimental Psychology: General, 143(1), 215–226. Przeczytaj publikację ↗
Guo, J., Chen, T., Xie, Z., Or, C. K. (2021). Effects of interventions to reduce the negative consequences of interruptions on task performance: A systematic review, meta-analysis, and narrative synthesis of laboratory studies. Applied Ergonomics. Przeczytaj publikację ↗


