Pracowniczka analizująca zadanie na laptopie mimo pojawiających się powiadomień i wielu równoległych spraw
Wiedza o koncentracji · Badania i praktyka

Multitasking to pułapka? Dlaczego część uwagi zostaje przy poprzednim zadaniu?

Dlaczego zamknięcie jednego zadania na ekranie nie oznacza, że przestaliśmy o nim myśleć? Poznaj badania i sposoby świadomego przełączania uwagi.

Wyobraź sobie, że rozpoczynasz dzień od zadania, które wymaga od Ciebie naprawdę dużego skupienia. Masz przygotować ważną analizę, rozwiązać problem w oprogramowaniu albo przejrzeć dokumenty przed spotkaniem z klientem. Siadasz do komputera i zaczynasz pracować. Po chwili pojawia się wiadomość od współpracownika, więc odpowiadasz. Kiedy już chcesz wrócić do analizy, przypomina Ci się jeszcze jedna rzecz, którą obiecałeś zrobić wczoraj. Otwierasz kolejną kartę w przeglądarce, zapisujesz coś w notatkach, a po kilku minutach wracasz do pierwotnego zadania. Znasz to?

Mam dla Ciebie pytanie. Czy kiedy wróciłeś do pierwszego zadania, cały Twój umysł również do niego wrócił? Czy może mimo otwartego dokumentu nadal zastanawiałeś się nad odpowiedzią dla współpracownika, niedokończonym telefonem albo tym, co trzeba zrobić przed kolejnym spotkaniem? Czasami nawet nie zauważamy, że wciąż myślimy o innej sprawie. Wydaje nam się, że pracujemy nad jednym zadaniem, a tymczasem część naszej uwagi jest ciągle zajęta czymś zupełnie innym. I właśnie tutaj zaczyna się problem, który naukowcy nazwali uwagą resztkową.

Czy naprawdę potrafimy robić kilka rzeczy jednocześnie?

Często spotykam się z przekonaniem, że wielozadaniowość to ważna umiejętność dobrego pracownika. Przecież trzeba umieć odebrać telefon, odpisać na wiadomość, uczestniczyć w spotkaniu i jednocześnie kontrolować postęp projektu. Zastanówmy się jednak nad jedną rzeczą - czy rzeczywiście wykonujemy kilka wymagających zadań w tym samym momencie, czy raczej bardzo szybko przełączamy się pomiędzy nimi? W przypadku zadań, które wymagają świadomego myślenia, analizowania informacji i podejmowania decyzji, nasz mózg nie może robić dwóch zadań nie działających na 'autopilocie'. Kiedy czytasz skomplikowany dokument, a za chwilę analizujesz treść wiadomości, nie wykonujesz po prostu dwóch niezależnych analiz jednocześnie. Musisz przenieść uwagę z jednej sprawy na drugą.

Nie twierdzę oczywiście, że zawsze jest to coś złego. Możemy wykonywać proste, dobrze wyuczone czynności równolegle z innymi działaniami, a umiejętność zmiany zadania jest potrzebna w praktycznie każdej firmie. Problem zaczyna się wtedy, kiedy wymagająca praca jest ciągle przerywana kolejnymi wymagającymi zadaniami, a my oczekujemy, że po każdym przełączeniu będziemy równie skupieni jak przed nim. Nasz mózg nie działa dokładnie tak, jak okna w komputerze. To, że zamkniesz jeden dokument i otworzysz drugi, nie oznacza jeszcze, że cały proces myślenia o poprzednim zadaniu został zakończony.

Uwaga resztkowa. Co zostaje z nami po zmianie zadania?

W 2009 roku Sophie Leroy opisała zjawisko nazwane attention residue, czyli uwagą resztkową. Chodzi o sytuację, w której przechodzimy do nowego zadania, ale nie potrafimy całkowicie oderwać uwagi od poprzedniego. Szczególnie interesujące staje się to wtedy, gdy wcześniejsza praca nie została zakończona. Wyobraź sobie, że próbujesz rozwiązać trudny problem w projekcie informatycznym. Wiesz już, które możliwości należy odrzucić, masz w głowie kilka hipotez i właśnie zaczynasz łączyć je w całość. Nagle musisz przejść na spotkanie dotyczące innego projektu. Możesz fizycznie znaleźć się już na spotkaniu, słuchać wypowiedzi innych osób i robić notatki, ale myślami nadal wracać do problemu, którego nie dokończyłeś.

Co nam daje ta wiedza? Przede wszystkim pomaga zrozumieć, dlaczego sama zmiana zadania nie wystarczy, żeby natychmiast odzyskać pełną koncentrację. Jeżeli pozostawiliśmy za sobą sprawę, która jest dla nas ważna, trudna albo pilna, nasz umysł może nadal do niej wracać. I wcale nie musi to oznaczać, że jesteśmy mało zdyscyplinowani albo nie potrafimy pracować. To mechanizm, który trzeba poznać, a następnie nauczyć się świadomie nim zarządzać. Dlatego w Deep Work Architect tak duży nacisk kładziemy nie tylko na samo skupienie, ale również na sposób przechodzenia pomiędzy zadaniami.

Schemat uwagi resztkowej: po przejściu do zadania B myśli wciąż mogą wracać do zadania A
Ilustracja mechanizmu attention residue opisanego przez Sophie Leroy; nie jest odtworzeniem wyników liczbowych.

Jeden prosty plan, który pomaga zostawić niedokończoną sprawę

Co ciekawe, naukowcy nie poprzestali na opisaniu problemu. W 2018 roku Sophie Leroy wspólnie z Theresą Glomb opublikowały badania nad tym, co dzieje się z naszą uwagą, kiedy zadanie zostaje przerwane, a my wiemy, że później będziemy musieli do niego wrócić. Autorki analizowały między innymi odpowiedzi 202 pracujących zawodowo osób, a w eksperymentach sprawdzały sytuacje, w których uczestnicy przerywali pierwsze zadanie i przechodzili do następnego. Jedna z badanych metod polegała na stworzeniu krótkiego planu powrotu do niedokończonej pracy. Uczestnik określał, gdzie skończył, co powinien zrobić dalej i jakie trudności mogą go czekać po powrocie.

I właśnie tutaj pojawia się bardzo ciekawy wynik. Przygotowanie takiego planu pomagało ograniczyć uwagę pozostającą przy wcześniejszym zadaniu i poprawiało wykonanie zadania, do którego uczestnicy właśnie się przełączyli. Zwróć uwagę na jedną rzecz: nie chodziło wyłącznie o sprawniejsze przypomnienie sobie pracy po powrocie. Badanie pokazało korzyść już w nowym zadaniu! Dlaczego? Ponieważ człowiek, który ma przygotowany sposób powrotu do niedokończonej sprawy, może łatwiej zaangażować swoją uwagę w to, czym musi zajmować się teraz.

Nie ma tutaj jednej cudownej notatki, która zawsze rozwiąże wszystkie nasze problemy. Badacze analizowali konkretną procedurę i konkretne zadania, a nie całe życie zawodowe programistów, księgowych czy prawników. Jednak dla mnie praktyczny wniosek jest niezwykle wartościowy: zanim przełączysz uwagę, warto zadbać o to, żeby Twój mózg nie musiał ciągle pilnować, co zostało niedokończone. To właśnie jeden z fundamentów naszego podejścia do świadomej pracy umysłowej.

Niedokończone zadania naprawdę potrafią zabierać naszą uwagę

Jeszcze jeden bardzo ciekawy eksperyment przeprowadzili w 2011 roku E. J. Masicampo i Roy Baumeister. Uczestnicy mieli pomyśleć o ważnych, niedokończonych sprawach. Część osób przygotowywała dodatkowo konkretny plan ich realizacji, określając kiedy, gdzie i w jaki sposób zajmie się daną sprawą. Następnie badani czytali tekst, a naukowcy sprawdzali między innymi ich uwagę i to, jak dobrze zrozumieli przeczytany materiał. Co się okazało?

W grupie, która myślała o niedokończonych sprawach, ale nie tworzyła planu, 65,2% osób zgłosiło przynajmniej jedno odpłynięcie uwagi podczas czytania. W grupie, która przygotowała plan, było to 33,3%. To oznacza, że w tym eksperymencie osoby bez planu zgłaszały takie rozproszenie prawie dwa razy częściej! Co więcej, osoby z planem odpowiadały średnio poprawnie na 6,94 z 8 pytań o tekst, a osoby bez planu na 6,13. Ciekawe, prawda? Sam fakt przygotowania sposobu zajęcia się niedokończoną sprawą miał znaczenie dla tego, jak uczestnicy pracowali nad zupełnie innym zadaniem.

Warto jednak pamiętać, że był to eksperyment z udziałem studentów i dotyczył określonego zadania czytania tekstu. Nie oznacza to, że zapisanie trzech zdań zmniejszy o połowę liczbę rozproszeń w każdej firmie. Zobacz natomiast, jak ważna jest tu różnica pomiędzy zwykłą listą rzeczy do zrobienia a konkretnym planem działania. Samo zapisanie „muszę dokończyć projekt” może nie wystarczyć. Znacznie więcej informacji daje mózgowi zapis: „jutro o 9:00 wrócę do analizy, sprawdzę dwa ostatnie przypadki i wtedy podejmę decyzję”. Dzięki temu niedokończona sprawa ma już swoje miejsce i dalszy kierunek działania.

Wykres badania Masicampo i Baumeistera: rozproszenie zgłaszało 65,2% osób bez planu wobec 33,3% osób z planem
Eksperyment Masicampo i Baumeistera (2011). Wyniki dotyczą co najmniej jednego zgłoszonego odpłynięcia uwagi podczas czytania tekstu, nie produktywności w pracy.

Sport pamięciowy nauczył mnie jednej bardzo ważnej rzeczy

Kiedy przygotowywałem się do mistrzostw świata w sporcie pamięciowym, wielokrotnie przekonywałem się, że samo posiadanie bardzo dobrej pamięci nie rozwiązuje wszystkich problemów podczas wymagającego zadania. Liczy się również przygotowanie, odpowiedni sposób działania i umiejętność świadomego korzystania z własnego umysłu. W konkurencjach pamięciowych bardzo ważne jest to, aby nie zgubić kolejności, prawidłowo przetworzyć informację i utrzymać uwagę na tym, co robię w danym momencie. Nie wystarczy przecież wiedzieć, jak zapamiętywać. Trzeba jeszcze umieć wykorzystać tę wiedzę w odpowiednich warunkach.

Wspólnie z moim bratem Bartłomiejem od lat zajmujemy się rozwojem umiejętności umysłowych i przekładaniem ich na codzienne zastosowania. Jedna z rzeczy, do których stale wracamy, jest bardzo prosta: dobra metoda ma pomagać w realnym działaniu, a nie być jedynie ciekawostką, którą zapamiętamy ze szkolenia. Dlatego w DWA uczymy konkretnych sposobów przygotowania uwagi, przełączania się pomiędzy zadaniami oraz powrotu do pracy. Nie oczekujemy, że pracownik przestanie mieć spotkania, odbierać telefony czy kontaktować się z klientami. Chcemy nauczyć go działać świadomie również wtedy, gdy te sytuacje są nieuniknione.

AI, komunikatory i wiele projektów. Gdzie naprawdę tracimy kontekst?

Przyjrzyjmy się teraz codziennej pracy specjalisty. Programista analizuje problem w kodzie i jednocześnie korzysta z narzędzia AI, które pomaga mu znaleźć możliwe rozwiązania. Musi przygotować dobre pytanie, ocenić odpowiedź, sprawdzić jej poprawność i zdecydować, co warto wykorzystać. W tym czasie dostaje wiadomość od innego członka zespołu, więc na chwilę przechodzi do zupełnie innego zadania. Kiedy wraca, ma przed sobą zarówno własny kod, jak i odpowiedź AI. Tylko czy nadal pamięta wszystkie założenia, które chciał sprawdzić? Może przecież pamiętać samą propozycję rozwiązania, ale zapomnieć o warunku, przez który część tej propozycji nie powinna zostać wdrożona.

Podobnie może wyglądać praca prawnika, który prowadzi kilka spraw jednocześnie, lub księgowej obsługującej wielu klientów. Nawet jeżeli taka osoba potrafi szybko przypomnieć sobie, czym się zajmowała, ciągłe rozmowy i spotkania nadal zabierają czas potrzebny na spokojną analizę. I tutaj pojawia się kolejny ważny aspekt: nie zawsze problemem jest to, że pracownik nie potrafi się koncentrować. Czasami świetnie potrafi, ale nikt nie daje mu warunków, aby mógł z tej umiejętności skorzystać. Dlatego samo uczenie pracownika indywidualnych technik nie zastąpi uzgodnienia zasad komunikacji i dostępności w całym zespole.

Zastosowanie badań nad uwagą resztkową do współpracy z AI jest naszym praktycznym rozwinięciem tych mechanizmów. Nie twierdzę, że eksperymenty Leroy dotyczyły ChatGPT lub Copilota, ponieważ tak nie było. Natomiast mechanizm jest wart wykorzystania: jeżeli pracujemy nad kilkoma wątkami, warto pozostawić sobie jasny zapis kontekstu, zanim przejdziemy do następnego. Szczególnie że narzędzie AI nie ponosi za nas odpowiedzialności za poprawność końcowego rozwiązania. To my musimy wiedzieć, co sprawdzamy i po co.

Jak przełączać uwagę, żeby nie zostawiać połowy myśli w poprzednim zadaniu?

W naszej metodyce Deep Work Architect pracujemy z prostym podejściem: zabezpiecz kontekst, świadomie przełącz uwagę i wróć z jasnym następnym krokiem. To nie jest skomplikowany system, który wymaga kupowania kolejnej aplikacji lub pisania długich raportów. Chodzi o wypracowanie umiejętności, dzięki której przed przerwaniem wymagającej pracy wiesz, co warto zachować, aby później nie odtwarzać wszystkiego od początku. W tym miejscu ważne jest rozróżnienie pomiędzy zabezpieczeniem pracy a przygotowaniem planu powrotu. Zapisanie dokumentu na dysku to jedno. Zapisanie sobie, gdzie skończyłem, co jeszcze trzeba sprawdzić i od czego zacznę po powrocie, to coś znacznie więcej.

Wyobraź sobie, że przygotowujesz analizę. W połowie pracy ktoś prosi Cię o pomoc w pilnej sprawie. Zanim odejdziesz, zapisujesz: „Sprawdzone trzy warianty. W czwartym trzeba zweryfikować dane klienta, szczególnie ostatnią tabelę. Zacząć od porównania wartości”. Czy taka notatka gwarantuje, że nie popełnisz błędu? Oczywiście nie. Ale zostawiasz sobie konkretną informację, z którą możesz pracować, zamiast liczyć tylko na to, że wszystko będzie nadal w pamięci. A kiedy przechodzisz do pomocy współpracownikowi, nie musisz tak intensywnie pilnować wcześniejszego zadania w głowie.

Schemat DWA: zabezpieczenie kontekstu, przełączenie uwagi i świadomy powrót do następnego kroku
Praktyczna adaptacja idei planowania powrotu w DWA. Grafika nie jest schematem procedury identycznej z eksperymentem Leroy i Glomb.

Pamiętaj również, że ten sposób pracy wymaga rozsądnych zasad komunikacji. Jeżeli każde pytanie na firmowym komunikatorze ma być natychmiast obsłużone, to nawet świetny plan powrotu nie stworzy nam czasu potrzebnego na wymagające zadania. Dlatego podczas szkolenia pracujemy również z przełożonym i zespołem nad tym, jakie sprawy są naprawdę pilne, kiedy można poczekać na odpowiedź i w jaki sposób przekazywać informacje bez niepotrzebnego przerywania cudzej pracy. Nie chodzi o to, żeby nie być dostępnym. Chodzi o to, żeby dostępność miała sens.

Schemat ochrony uwagi w zespole: skupienie, komunikacja niepilna i pilne wyjątki
Przykład wspólnych zasad komunikacji i dostępności omawianych w DWA.

Ćwiczenie praktyczne

ĆWICZENIE — sprawdź, czy potrafisz świadomie przełączać uwagę

Chciałbym Cię teraz zaprosić do prostego ćwiczenia. Przy najbliższej okazji, kiedy będziesz musiał przerwać ważne zadanie, nie odrywaj się od niego od razu. Poświęć krótką chwilę na przygotowanie planu powrotu. Możesz zrobić to na kartce, w notatniku albo bezpośrednio w dokumencie, nad którym pracujesz. Odpowiedz na trzy pytania:

  1. Gdzie dokładnie skończyłem? Co mam już zrobione i jaki jest aktualny stan zadania?
  2. Jaki jest mój następny krok? Co konkretnie zrobię jako pierwsze, kiedy wrócę?
  3. Na co muszę uważać? Jakie pytanie, trudność albo warunek nadal wymaga sprawdzenia?

Następnie przejdź do kolejnego zadania. Kiedy wrócisz, zobacz, czy zapisana informacja rzeczywiście pomogła Ci rozpocząć pracę. Jeżeli nie, zastanów się, czego zabrakło w notatce. Zrób to kilka razy i sprawdź, jaki sposób zapisania kontekstu będzie dla Ciebie najlepszy. Nie chodzi o stworzenie idealnego formularza, ale o wypracowanie własnego, użytecznego schematu działania. Bo nawet najlepsza metoda niczego nie zmieni, jeżeli pozostanie wyłącznie teorią!

Nie musisz robić mniej zadań. Naucz się lepiej pomiędzy nimi przechodzić!

Żyjemy w świecie, w którym trudno całkowicie uniknąć przerwań, spotkań i równoległych projektów. Nie widzę więc sensu w przekonywaniu ludzi, że jedyną drogą do skutecznej pracy jest zamknięcie się w pokoju i wyłączenie całego świata. Czasami potrzebujemy spokojnej godziny skupienia, a czasami musimy szybko pomóc komuś innemu. Ważne jest to, żeby wiedzieć, co dzieje się z naszą uwagą i umieć odpowiednio przygotować się do każdej z tych sytuacji. Badania nad uwagą resztkową i planowaniem niedokończonych spraw pokazują, że sposób przełączania się pomiędzy zadaniami może mieć rzeczywiste znaczenie dla naszego myślenia.

Dlatego zachęcam Cię do zapamiętania jednej rzeczy: nie zawsze masz wpływ na to, kiedy ktoś przerwie Twoją pracę, ale często masz wpływ na to, w jaki sposób zabezpieczysz to, co właśnie robisz. To niewielka zmiana podejścia, od której można rozpocząć rozwijanie naprawdę ważnej umiejętności. A kiedy nauczymy się świadomie korzystać z uwagi, zyskujemy możliwość wykorzystania naszej wiedzy i doświadczenia tam, gdzie są najbardziej potrzebne. Właśnie tego uczymy w Deep Work Architect.

Źródła naukowe

  • Leroy, S. (2009). Why is it so hard to do my work? The challenge of attention residue when switching between work tasks. Organizational Behavior and Human Decision Processes. Publikacja / DOI ↗
  • Leroy, S., Glomb, T. M. (2018). Tasks Interrupted: How Anticipating Time Pressure on Resumption of an Interrupted Task Causes Attention Residue and Low Performance on Interrupting Tasks and How a “Ready-to-Resume” Plan Mitigates the Effects. Organization Science. Publikacja / DOI ↗
  • Masicampo, E. J., Baumeister, R. F. (2011). Consider It Done! Plan Making Can Eliminate the Cognitive Effects of Unfulfilled Goals. Journal of Personality and Social Psychology. Publikacja / DOI ↗

Tobiasz Boral

Współtwórca Best Brain i Deep Work Architect, medalista mistrzostw świata w sporcie pamięciowym, autor książek i metod efektywnej nauki. Wraz z bratem Bartłomiejem od lat rozwija i uczy praktycznych sposobów wykorzystywania możliwości ludzkiego umysłu.