Rozpoczęcie wymagającej pracy nie zawsze jest takie proste, jak mogłoby się wydawać. Mamy przygotować raport, sprawdzić dokumenty albo znaleźć błąd w programie. Wiemy, co trzeba zrobić, mamy odpowiednie materiały, a czasem nawet zarezerwowany czas. Siadamy do komputera, ale myślami wciąż jesteśmy przy porannej rozmowie, sprawach rodzinnych lub wiadomości, którą przed chwilą przeczytaliśmy. Po chwili otwieramy pocztę, sprawdzamy telefon i zajmujemy się czymś innym. Najgorzej jest wtedy, gdy mija kilkanaście minut, a my nadal nie weszliśmy w pracę, do której usiedliśmy.
Od wielu lat wspólnie z bratem Tobiaszem zajmujemy się sportem pamięci i uczymy innych korzystania z metod efektywnej nauki oraz zapamiętywania. W sporcie pamięci koncentracja ma bardzo duże znaczenie, bo zawodnik musi skierować uwagę na materiał, który za chwilę będzie zapamiętywał. Podobnej gotowości potrzebujemy podczas analizowania dokumentów, programowania czy przygotowywania rozliczeń. Warto więc przyjrzeć się temu, jak przygotowujemy się do takiej pracy. Duże znaczenie może mieć otoczenie, powtarzalny sposób rozpoczynania oraz krótka rozgrzewka umysłowa, która pomaga skierować uwagę na to, czym chcemy się zająć.
Co otoczenie ma wspólnego z koncentracją?
Nasz mózg uczy się powiązań między sytuacjami a czynnościami, które w nich wykonujemy. Dobrze znamy to z codziennego życia. Pewne miejsce kojarzy nam się z odpoczynkiem, inne z rozmową, a jeszcze inne z pracą. Skojarzenie może dotyczyć również przedmiotów i powtarzalnych czynności. Jeżeli w tym samym otoczeniu regularnie wykonujemy określone zadanie, elementy tego otoczenia mogą z czasem stać się wskazówkami do jego rozpoczęcia. Dlatego przy przygotowaniu do koncentracji warto zadbać o rozpoznawalny kontekst pracy, który będziemy mogli odtwarzać przy kolejnych wymagających zadaniach.
Wendy Wood i Dennis Rünger w przeglądzie badań nad nawykami opisują, jak powtarzanie czynności w danym kontekście wiąże się z tworzeniem nawyków. Znane wskazówki z otoczenia mogą uruchamiać wyuczone zachowanie [1]. W odniesieniu do pracy możemy wykorzystać tę zasadę do budowania nawyku rozpoczynania: przygotowane miejsce i stała sekwencja czynności mają przypominać nam, że teraz zajmujemy się wymagającym zadaniem. To praktyczne zastosowanie wiedzy o nawykach. Nie oznacza, że samo zajęcie miejsca przy biurku automatycznie zapewni pełną koncentrację.
Jeżeli przy tym samym biurku co chwilę przeglądamy wiadomości, oglądamy filmy i zaglądamy do mediów społecznościowych, miejsce to może kojarzyć się również z tymi czynnościami. Trudno wtedy oczekiwać, że otwarcie dokumentu od razu zmieni sposób naszego działania. Warto więc stworzyć możliwie stałe warunki dla pracy wymagającej skupienia. Może to być określona część biurka, przygotowane materiały, wyciszony telefon i zamknięte okna, których nie będziemy potrzebowali. Ważne, aby ten układ rzeczywiście towarzyszył skupionej pracy, a nie tylko był przez chwilę przygotowany przed powrotem do zwykłego przeglądania wszystkiego po kolei.
Jak przygotować miejsce do wymagającej pracy?
Przygotowanie otoczenia można zacząć od rzeczy bardzo prostych. Na biurku zostawiamy materiały związane z zadaniem, ustawiamy wygodnie stanowisko i ograniczamy bodźce, które zwykle odciągają naszą uwagę. W komputerze otwieramy potrzebny dokument lub program, a pozostałe rzeczy zamykamy albo odkładamy poza bieżący widok. Jeżeli charakter pracy na to pozwala, wyciszamy niepilne powiadomienia i odkładamy telefon. Dobrze jest też wcześniej ustalić ze współpracownikami, jak można się z nami skontaktować w naprawdę pilnej sprawie. Dzięki temu przygotowane otoczenie ma szansę utrzymać się również po rozpoczęciu pracy.
Nie każdy ma własny gabinet i nie każdy codziennie pracuje w tym samym miejscu. Można jednak zachować część stałych elementów również w pracy hybrydowej, we wspólnym biurze czy w domu. Dla jednej osoby będzie to podobnie uporządkowany pulpit i ten sam sposób rozkładania materiałów, dla innej słuchawki oraz karta FOCUS położona obok komputera. Nie chodzi o identyczność wszystkich szczegółów. Warto wybrać kilka wskazówek, które możemy regularnie odtwarzać i wiązać z rozpoczęciem skupionej pracy. Jeśli korzystamy ze słuchawek, samo ich założenie może być elementem przygotowania, bez konieczności włączania muzyki.
Po co nam rytuał rozpoczęcia pracy?
Gdy mamy już przygotowane miejsce, kolejnym elementem jest rytuał, czyli krótka i powtarzalna sekwencja czynności wykonywanych przed rozpoczęciem zadania. Może obejmować odłożenie telefonu, przygotowanie dokumentu, sięgnięcie po kartę FOCUS i wykonanie ćwiczenia. Powtarzając te czynności w podobnej kolejności, tworzymy dodatkowy sygnał rozpoczęcia pracy. Z czasem chcemy wypracować skojarzenie: kiedy przygotowuję stanowisko i wykonuję tę sekwencję, przechodzę do zadania wymagającego koncentracji. Rytuał wzmacnia w ten sposób spójność przygotowania, bo łączy otoczenie z konkretnym zachowaniem.
Znaczenie powtarzania w podobnym kontekście pokazuje badanie Phillippy Lally i współpracowników. Uczestnicy wybierali codzienną czynność, na przykład związaną z jedzeniem, piciem lub aktywnością fizyczną, i mieli wykonywać ją w tej samej sytuacji przez 12 tygodni. Wraz z powtarzaniem rosła deklarowana automatyczność zachowania, choć przebieg tego procesu różnił się między osobami [2]. Badanie dotyczyło codziennych nawyków, a nie koncentracji przy komputerze. Daje jednak podstawę do tego, aby budując własny sposób rozpoczynania pracy, zadbać o regularność i podobne wskazówki zamiast za każdym razem wymyślać przygotowanie od nowa.
Początkowo rytuał trzeba wykonywać świadomie i pamiętać o jego kolejnych elementach. Warto więc, aby był prosty i możliwy do zastosowania również w bardziej zajętym dniu. Jeżeli przygotowanie wymaga wielu przedmiotów, długiej listy czynności i idealnej ciszy, trudno będzie z niego korzystać w codziennych warunkach. Lepiej wybrać kilka działań, które możemy rzeczywiście powtarzać. Ważne jest również to, co robimy zaraz po nich. Jeżeli po rozgrzewce zawsze sięgamy jeszcze po telefon, to właśnie sięganie po telefon staje się dalszym ciągiem naszej sekwencji.
Dlaczego warto wykonać rozgrzewkę umysłową?
Przygotowanie biurka nie oznacza jeszcze, że przygotowaliśmy uwagę. Możemy mieć przed sobą tylko jeden dokument, a jednocześnie wracać myślami do spraw rodzinnych, relacyjnych albo trudnej rozmowy z klientem. Zmieniło się to, co widzimy, ale nasze myślenie nadal dotyczy innej sytuacji. W takich chwilach przydatna może być krótka czynność, na której świadomie skupimy uwagę przed rozpoczęciem właściwego zadania. W DWA wykorzystujemy w tym celu rozgrzewkę umysłową.
Część uwagi może pozostawać przy wcześniejszym zadaniu również wtedy, gdy już zajmujemy się następnym. Sophie Leroy opisała to zjawisko jako uwagę resztkową [3]. To pomaga zrozumieć trudność z przechodzeniem między zadaniami zawodowymi. W codziennym doświadczeniu podobną trudność zauważamy także wtedy, gdy siadamy do pracy po zajmowaniu się sprawami osobistymi. Nie oznacza to jednak, że badanie Leroy sprawdzało każdą taką sytuację albo potwierdziło skuteczność kart FOCUS. Rozgrzewka jest naszym praktycznym sposobem pracy nad świadomym skierowaniem uwagi na kolejną czynność.
Można porównać to do przygotowania przed aktywnością sportową. Zanim rozpoczniemy właściwy wysiłek, wykonujemy czynności, które przygotowują nas do tego, co za chwilę będziemy robili. W przypadku pracy umysłowej zadaniem rozgrzewki jest zaangażowanie uwagi w krótkie ćwiczenie o jasnych zasadach i wyraźnym końcu. Przez chwilę zajmujemy się nim, a następnie przechodzimy do przygotowanego zadania. Takie porównanie pomaga zrozumieć cel rozgrzewki, ale samo w sobie nie jest dowodem jej działania. Ważne, aby sprawdzać, czy dany sposób przygotowania pomaga nam w rzeczywistych warunkach pracy.
Jaką rolę pełnią karty FOCUS w DWA?
Jedną z podstaw wdrożenia Deep Work Architect są karty krótkich przerw. Dzielimy je na trzy kategorie: FOCUS, RESET i CREATIVE. Każda z nich ma inne zastosowanie, a w tym artykule najważniejsza jest kategoria FOCUS. Zawarte w niej ćwiczenia służą przygotowaniu do koncentracji i świadomemu przejściu z dotychczasowego toku myślenia do pracy, która wymaga uwagi. Można po nie sięgnąć przed rozpoczęciem wymagającego zadania, również wtedy, gdy wcześniej zajmowaliśmy się czymś zupełnie innym.
Gotowa karta pozwala skorzystać z ćwiczenia bez samodzielnego wymyślania go i szukania instrukcji w internecie. Uczestnik ma ją pod ręką, zna sposób wykonania i może włączyć ją do swojego rytuału. Podczas szkolenia uczymy doboru oraz stosowania ćwiczeń, bo sama obecność kart na biurku niewiele zmieni. Ważne jest wykonanie wybranego ćwiczenia, zakończenie go i przejście do przygotowanej pracy. Dzięki temu karta staje się używanym narzędziem oraz stałym elementem rozpoczęcia, zamiast kolejnym materiałem odłożonym po szkoleniu.
Nie należy przy tym oczekiwać, że krótkie ćwiczenie rozwiąże trudną sytuację rodzinną, usunie zmęczenie albo zastąpi odpoczynek. Jego celem w FOCUS jest pomoc w skierowaniu uwagi na bieżącą czynność. Skuteczność konkretnych ćwiczeń i całej procedury DWA trzeba oceniać osobno; badania nad nawykami oraz uwagą resztkową wyjaśniają wybrane mechanizmy, ale nie podają procentowej poprawy po wykonaniu naszej karty. Dlatego przy wdrażaniu metody warto obserwować, czy łatwiej rozpoczynamy pracę i czy rzadziej wracamy do innych czynności zaraz po starcie.
Jak połączyć otoczenie, rytuał i rozgrzewkę?
Przykładowo pracownik biura rachunkowego ma sprawdzić zestaw dokumentów po kilku rozmowach telefonicznych. Przygotowuje materiały jednego klienta, zamyka niepotrzebne okna i zgodnie z zasadami zespołu ogranicza niepilne powiadomienia. Następnie wykonuje znaną sobie sekwencję rozpoczęcia, w której znajduje się krótkie ćwiczenie z karty FOCUS. Po jego zakończeniu przechodzi do sprawdzania dokumentów. Podobnie może przygotować się programista przed analizą kodu albo prawnik przed czytaniem wielowątkowej umowy. Szczegóły będą inne, ale pozostaje ten sam układ: rozpoznawalne warunki, powtarzalne przygotowanie i świadome skierowanie uwagi.
Jeżeli jakaś inna sprawa uporczywie wraca do głowy, można dodatkowo zanotować ją i określić, kiedy się nią zajmiemy. To pomoc uzupełniająca. Podstawą opisanego przygotowania jest zbudowanie warunków kojarzonych ze skupioną pracą, powtarzanie rytuału oraz wykorzystanie rozgrzewki. Warto też zadbać o zachowanie ciągłości po ćwiczeniu: potrzebne materiały powinny już czekać, żebyśmy mogli rozpocząć zadanie bez kolejnego zaglądania do poczty i szukania czegoś na telefonie.
Czy zespół może pomóc w takim przygotowaniu?
Nawet dobrze przygotowany rytuał będzie trudny do wykorzystania, jeżeli co kilka minut ktoś przerywa pracę i oczekuje natychmiastowej reakcji. Dlatego w DWA zajmujemy się również zasadami komunikacji i dostępności. Zespół powinien wiedzieć, jak rozpoznać czas skupionej pracy, gdzie przekazywać sprawy niepilne oraz jak skontaktować się z pracownikiem, gdy sytuacja rzeczywiście wymaga szybkiej odpowiedzi. Dotyczy to także przełożonych, ponieważ ich sposób komunikacji wpływa na to, czy ustalenia będą działały w praktyce.
Przygotowanie otoczenia obejmuje więc zarówno przedmioty i programy, z których korzystamy, jak również sposób współpracy z innymi. Nie w każdej firmie uda się zapewnić jednakowo długie okresy bez przerwań. Można jednak ustalić warunki odpowiednie do charakteru pracy i powtarzać przygotowanie wtedy, gdy rozpoczynamy zadanie wymagające większej uwagi. Rytuał i karta FOCUS mają wówczas oparcie w organizacji dnia, co ułatwia ich rzeczywiste stosowanie.
Spróbuj przy następnym wymagającym zadaniu
Wybierz jedno zadanie, przy którym potrzebujesz skupienia. Przygotuj miejsce tak, aby zostały w nim przede wszystkim rzeczy potrzebne do tej pracy, a bodźce, które zwykle Cię odrywają, były ograniczone. Następnie wybierz krótką sekwencję rozpoczęcia, którą będziesz w stanie powtarzać również przy kolejnych zadaniach. Jeżeli korzystasz z DWA, włącz do niej ćwiczenie z karty FOCUS zgodnie z poznaną instrukcją. Po zakończeniu rozgrzewki rozpocznij właściwą pracę, bez sprawdzania po drodze innych spraw.
Zachęcam, aby wypróbować takie przygotowanie przy kilku kolejnych zadaniach i obserwować, co się zmienia. Czy łatwiej rozpocząć pracę? Czy przez pierwsze minuty pozostajesz przy niej, czy od razu szukasz czegoś innego? Początkowo trudność może sprawiać pamiętanie o przygotowaniu, dlatego warto zostawić kartę w miejscu, w którym będzie przypominała o zastosowaniu metody. Powtarzalność ma tutaj duże znaczenie: otoczenie i rytuał mogą stopniowo kojarzyć się z rozpoczęciem skupionej pracy, a rozgrzewka FOCUS ma pomagać świadomie skierować uwagę na to, czym teraz chcemy się zająć.
Źródła
- Wood, W., Rünger, D. (2016). Psychology of Habit. Annual Review of Psychology, 67, 289–314. https://doi.org/10.1146/annurev-psych-122414-033417
- Lally, P., van Jaarsveld, C. H. M., Potts, H. W. W., Wardle, J. (2010; online 2009). How are habits formed: Modelling habit formation in the real world. European Journal of Social Psychology, 40, 998–1009. https://doi.org/10.1002/ejsp.674
- Leroy, S. (2009). Why is it so hard to do my work? The challenge of attention residue when switching between work tasks. Organizational Behavior and Human Decision Processes, 109(2), 168–181. https://doi.org/10.1016/j.obhdp.2009.04.002

